حه مه تال بانه

به نام خدا

امرای اختیارالدینی ومحمدخان (حه مه تال) بانه

از بدو ورود اسلام به کردستان امرا ومردم ولایت بانه با رضا واختیاردین مبین اسلام راپذیرفته وازآن استقبال

کردند، به همین خاطرآنان را در تواریخ ایران وکردستان امرای اختیارالدینی می گویند.

اولین امیراختیارالدینی میرزابیگ فرزند محمد مشخص است ،این امیرحاکم قلعه پیرویی و شوبوه ، وپس ازازدواج

بادختر بگه بیگ حاکم اردلان ازطرف رقبایش مورد تعرض وعزل قرارگرفته ،امابا کمک پدر زنش مجدداً امارت

بانه را بدست می گیرد؛ امرای بعد ازاو نیزاکثراً تحت انقیاد حکومت مرکزی( بویژه شاه طهماسب صفوی) بودند.

آخرین امیراختیارالدینی

آخرین امیر این خاندان درولایت بانه عبدالکریم خان ؛ انسانی، شایسته ،فاضل واهل شعروادب بود که آثارادبی

بسیاری به زبان کردی وفارسی ازاوبا تخلص (( کریم)) برجای مانده است دراینجا ذکر بیتی چند ازاشعاراوخالی

از لطف نیست:

نگهبان سرت گشته است اسرار اگرسر بایدت سررا نگهدار

زبان بربسته بهتر، سرنهفته نماند سرچوشد اسرارگفته

مگو اسرار با جهال مغرور که باشددراجابت همچومنصور

سرانجام این امیرصاحبدل بدست یکی ازگماشتگان خود به نام یونس خان درسال 1252 خورشیدی به قتل رسید.

دولت مستأجل یونس خان

امارت یونس خان پس ازقتل ولینعمت اودیری نپایید که توسط برادرزاده اش فتاح بیگ به قتل رسید.

محمد خان (حمه تال ) بانه

اتفاق نظرمورخان و راویان درمورد محمد ( حه مه تال ) بانه این است که ایشان بعد ازمرگ پدر(یونس خان) ،

مصادف با آغازجنگ جهانی اول معاونت امارت بانه را بدست گرفت.

خصوصیات وشخصیت حمه تال

او حدوداً درسال 1269 خورشیدی ، 25 سال قبل از جنگ جهانی اول به دنیا آمد پدرش فه قی حمه میرزا نام

داشت که محتملاً همان ( یونس خان ؛ گماشته عبدالکریم خان امیربانه )باشد.

نام او محمد که میان کردها این کلمه را به اختصارحَمه (حه مه) تلفظ می کنند وبخش دوم اسم اوتال (تلخ ) که

لقبش به حساب می آید به این دلیل بوده که از سن ده ، پانزده سالگی بیشتر اوقات چهره اش درهم کشیده وعبوس،

بقول کردها (ناوچاو تال ) ترش رو بوده است .

حَمه تال دارای استعداد بسیار بویژه مهارت زیاد درسوارکاری ، شنا، تیراندازی و... درمیان همسالان خود بود و

این خصوصیات ازاوچهره ای نترس ، جوانمرد ومحبوب ساخته طوری که شجاعتش زبانزد خاص وعام بود.

جنگ جهانی اول،عرصه نظامی حَمه تال

درآستانه قراردادننگین1907م که روسیه وانگلیس ایران رامیان خود تقسیم کردندعثمانیهادرنبردبا روسیه بخشهایی

ازخاک کردستان راتصرف نموده وبا تحریک مردم علیه روس ها اعلام کردند که این جنگ ؛ جنگ کفرواسلام

است علمای دینی نیزبا صدور فتوا آن را تأیید ومردم و دلاوران راعلیه روس ها بسیج نمودند دراین ایام حمه تال

پس از خطبه ملا عبدا... درمسجد جامع بانه برفراز خانه قاضی عبدالرحمان پرچم مجاهدین رابر ضد روس ها

بدست گرفته و شجاعانه با روس ها وارد جنگ می شود دربرابر جانفشانی وخسارات وشیوع بیماری وبا وصداها

مشکل دیگر دراین جنگ ؛ مردم متوجه بی اعتنایی و عدم کمک ومساعدت عثمانی ها شده ولذا برای جلوگیری از

کشتار ومصیبت بیشتر اعلام بی طرفی می کنند.

تیرباران فرماندهان کردتوسط دولت عثمانی

بنا به قول بابامردوخ پس ازاعلام بیطرفی، دولت عثمانی سران کرد؛ سیف الدین حاکم سقزی،سردارمکری حسین

خان، شیخ باباکل غوث آباد وحمه تال را که به باورعثمانی ها قصدتشکیل دولت مستقل کرد راداشتند یکی پس از

دیگری به قتل رساند.

کنفرانس های متفقین و کردها

با تجزیه عثمانی بعد ازجنگ جهانی اول انگلیس وامریکا طی کنفرانس (سورsevre)به سال1920م اعلام میکنند

استان موصل عراق به عنوان دولت کرد اعلام موجودیت کند ، ولی درکنفرانس بعدی (لوزان) ازآن چشم پوشی و

قول خود راپس می گیرند.

قیام شیخ محمود وآغاز نوکری رضاخان

باخلف وعده متفقین شیخ محمودازرهبران ملی مذهبی کردعراق علیه انگلیسی ها دست به قیام زده با دستگیری او

عده ای از یاران وخانواده اش راهی بانه وتوسط حبیب ا... خان تیلکوورستم خان پناه داده می شوند ؛ دراین زمان

رضاشاه که حامی منافع اصلی انگلیسی ها درایران بود شریف الدوله معروف به قصاب رابه عنوان حاکم جدید

کردستان اما درواقع برای تآدیب پناه دهندگان به مخالفان انگلیس ، روانه منطقه و به محض ورود به بانه بدون

محاکمه دوشیرمرد ؛ حبیب ا... خان تیلکوورستم خان رابرای اثبات نوکری به انگلیس اعدام می کند.

قیام حه مه تال علیه رضاشاه

حمه تال برای خونخواهی قتل بزرگان بانه قسم می خوردبارضاخان مقابله کندومبارزه خودرا بابریدن گوش

مأمورین که به نام مالیات به مال و ناموس مردم تعرض می کردند آغازمی کند ، سرانجام دستگیر وپس از8سال

حبس اززندان قصرتهران فرار وچندسالی به صورت ناشناس درخراسان وافغانستان زندگی ،راهی سلیمانیه وبه

شیخ محمود پیوسته وازطریق خاک عرق به همراه سیدعطا(کل) سالها علیه دولت مرکزی مبارزه می کنند چون

حکومت رضاشاه قادربه سرکوب ومحو محبوبیت اومیان مردم نشد با توطئه ازطریق تزویرو تطمیع همرزمش ؛

(سید عطا ) موفق به قتل حَمه تال می شود ، وچنین بود پایان مبارزات دلاوری دیگرعلیه استعماردرایران .

منابع ومأخذ :

1-زبده ی تاریخ کردوکردستان ،امین زکی بیگ ،ترجمه یدا... روشن اردلان ج 2

2-شرفنامه تاریخ مفصل کردستان ،امیرشرف خان بدلیسی ) تحقیق وتلخیص : پرشنگ بابایی (

3-تاریخ مشاهیرکرد ،بابامردوخ روحانی ج3 بخش2

4-مجله اینترنتی بانه پ دیا(مشاهیربانه)